باشند ، كه مسائل و دشواريهاى مخصوص به عصر خود را حل كنند . » « 1 » خدمت علم كلام به اسلام « به‌نظر حنا الفاخورى پژوهندهء مصرى در جريان نهضت اسلامى ، براى دفاع از عقيده و ايمان ، علم كلام رشد و تكامل يافت . مىتوان متكلمان را كسانى دانست كه براى فهم نص و دفاع از عقيده ، از نيروى عقل مدد مىگيرند . از اين حيث متكلمان با حنبليان ، كه تنها به عقيدهء سلف تمسّك مىجويند و متصوّفه - كه معرفت خود را بر مشاهدهء درونى و رياضت بنا مىنهند - و فلاسفه ، كه اساس كار خود را بر فلسفه يونان مبتنى مىشمارند و همهء حقيقت را در آن مىجويند - و شيعه تعليمى ( - اسماعيلى ) كه اساس معرفت را نه عقل نه نقل ، بلكه تعليم امام معصوم مىشمارند ، فرق دارند . ابن النّديم در كتاب « الفهرست » متكلّمين زمان خود را ( قرن چهارم هجرى و دهم ميلادى ) به پنج طبقه منحصر كرده است . معتزله ، اماميّه ، زيديّه ، مشبهه و صوفيّه . « ماكدونالد » مىگويد كه اين تقسيم به علّت تمايلى است كه ابن النديم به شيعه و معتزله داشته است ، و به همين جهت اشعرى را در طبقه سوم قرار مىدهد و از ماتريدى ( متوفى به سال 333 ه ) ذكرى نمىكند . ابن خلدون در تعريف علم كلام مىگويد : كلام علمى است متضمّن دفاع از عقايد ايمانى به‌وسيلهء دلايل عقلى و رد بر مبتدعه كه از اعتقادات سلف و اهل سنّت منحرف شده‌اند . » « 2 » از متكلمان بزرگ عالم اسلام ، امام محمد غزالى است ، به‌نظر او مقصود از علم كلام « حفظ عقايد سنّت است براى اهل سنت و حراست آن است از تشويش اهل كفر و بدعت » « 3 » غزالى از اينكه علم كلام حربهء مخالفان دين گردد سخت بيمناك است و در كتاب « الاقتصاد فى الاعتقاد » علم كلام را چنين تعريف مىكند : علم كلام در ذات و صفات قديم و صفات عقلى باريتعالى و در احوال انبياء و ائمه و در موت و حيات و قيامت و بعث و حشر و حساب و رؤيت خدا بحث مىكند . « و اهل نظر در اين علم نخست ،

--> ( 1 ) . همان كتاب ، ص 192 . ( 2 ) . حنا الفاخورى - خليل البحر ، تاريخ فلسفه در جهان اسلامى ، ترجمهء عبد المحمد آيتى ، ص 141 به بعد . ( 3 ) . همان كتاب ، ص 540 .